badania kliniczne

Czy kiedykolwiek zastanawiałeś się nad tym, jak wygląda proces powstawania nowego leku? Co musi się stać, aby lek trafił do ogólnego użytku? Jakie musi spełnić wymagania? Jak wyglądają badania kliniczne? Ile trwa taki proces i dlaczego tak długo? Jeśli zadawałeś sobie podobne pytania – zapraszam do przeczytania dzisiejszego wpisu, w którym opisuję wieloetapowy proces tworzenia nowego leku.

Co poprzedza badania kliniczne?

Zacznijmy od samego początku, czyli od prac prowadzonych w laboratoriach naukowych, które zajmują się badaniami podstawowymi. W tych laboratoriach dochodzi do „odkrycia” nowego leku oraz opisywania jego mechanizmu działania. Istnieją dwa sposoby na pozyskanie substancji chemicznej o potencjalnym działaniu leczniczym. Związek chemiczny może zostać wyizolowany ze źródeł naturalnych (roślinnych lub zwierzęcych) lub wyprodukowany syntetycznie. 

Jeżeli chodzi o przemysł farmaceutyczny, przewagę ma synteza nowych związków chemicznych pozwalająca na dostosowanie ich budowy, wielkości i orientacji przestrzennej tak, aby najlepiej spełniały swoje zadanie. Aby było to możliwe, niezbędna jest szeroka wiedza na temat mechanizmu choroby, którą ma być wyleczona nowopowstałym lekiem. Przede wszystkim konieczna jest znajomość składników komórkowych (najczęściej konkretnych białek), które poprzez rozregulowane lub nieprawidłowe działanie, prowadzą do powstania choroby. 

Naukowiec dysponujący taką wiedzą, ma możliwość zaprojektowania cząsteczki chemicznej, która pasuje do badanego czynnika, może się do niego związać i go „naprawić”, co w konsekwencji doprowadza do polepszenia stanu zdrowia chorego. Proces projektowania nowych leków jest bardzo ciekawy, wieloetapowy i dość skomplikowany, dlatego napiszę o nim za jakiś czas osobny post, a teraz przejdźmy dalej. Kolejnym ważnym etapem badań podstawowych jest zdobycie wiedzy na temat sposobu działania danej substancji – między innymi: jak dostaje się ona do komórek ciała, z jakimi składnikami komórkowymi wchodzi w interakcje, jakie zmiany powoduje gdy jest w komórce i w jaki sposób jest rozkładana gdy już nie jest potrzebna.

Wstępnie opisana i przetestowana substancja trafia następnie do badań przedklinicznych. Mają one na celu uzyskanie informacji o skuteczności, toksyczności oraz parametrach farmakokinetycznych  i farmakodynamicznych badanej substancji chemicznej przed podaniem jej człowiekowi. Krótkie wyjaśnienie – farmakokinetyka to nauka zajmująca się badaniem oddziaływania organizmu na lek (czyli w jaki sposób lek jest absorbowany, dystrybuowany, metabolizowany i eliminowany przez organizm), podczas gdy farmakodynamika bada oddziaływanie leku na organizm (skuteczność, działania niepożądane leku). 

A jak w praktyce wyglądają badania przedkliniczne? Początkowo testuje się toksyczność substancji za pomocą eksperymentów in vitro przeprowadzanych „w probówce” (w sztucznym układzie badawczym) lub wykorzystujące linie komórkowe i wyizolowane organy zwierzęce. Następnie przeprowadzane są badania in vivo z wykorzystaniem zwierząt laboratoryjnych. Warto wspomnieć, że badania z wykorzystaniem zwierząt są dokładnie nadzorowane przez komisje etyczne ds. doświadczeń na zwierzętach. Badania muszą być prowadzone zgodnie z obowiązującym prawem, z zachowaniem zasad etyki i wykonywane przez osoby posiadające specjalne uprawnienia. Każdorazowo, aby przeprowadzić zaplanowane badania konieczne jest otrzymanie zgody Komisji Etycznej Badań na Zwierzętach. 

Zapytasz pewnie, ile trwają badania przedkliniczne? Szacuje się, że ten etap trwa zazwyczaj od 3 do 6 lat. Zdarzają się przypadki, gdy związek chemiczny trafia bardzo szybko do badań klinicznych, natomiast są to zazwyczaj wcześniej przetestowane leki używane w leczeniu innych chorób. Takie leki posiadają pełen komplet badań przedklinicznych i przez to mogą bez obaw zostać podane człowiekowi.

Badania kliniczne

Związek chemiczny, który pomyślnie przejdzie wszystkie etapy badań przedklinicznych,  zgłaszany jest do organizacji powołanych do nadzoru badań klinicznych. W Polsce jest to Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Po uzyskaniu zgody Prezesa Urzędu oraz komisji bioetycznej możliwe jest rozpoczęcie badań klinicznych. W Polsce przez ostatnie 10 lat liczba rejestrowanych badań klinicznych jest stała i jest to około 400 badań rocznie. Każde badanie kliniczne jest prowadzone zgodnie z konkretnymi wymogami zawartymi w dokumencie Dobra Praktyka Kliniczna i dzieli się na cztery fazy.

W I fazie badań klinicznych przeprowadzana jest ocena bezpieczeństwa testowanej substancji chemicznej, określane są własności farmakokinetyczne i farmakodynamiczne oraz sposób dawkowania. Próby przeprowadza się na małej grupie zdrowych wolontariuszy (20-100 osób) przez okres kilku miesięcy w przystosowanych ośrodkach badawczych. W szczególnych przypadkach możliwe jest przeprowadzenie badań z udziałem osób chorych. Według amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (ang. Food and Drug Administration, FDA) przez I etap badań klinicznych przechodzi 70% zgłoszonych substancji. 

II faza badań klinicznych ma na celu potwierdzenie skuteczności badanego związku chemicznego w kontekście leczenia konkretnej choroby oraz sprawdzenie jego skutków ubocznych. Substancja badana lub placebo (substancja wyglądająca tak samo jak testowana, ale nie zawierająca czynnika aktywnego) podawane są grupom kilkuset chorych przez okres od kilku miesięcy do 2 lat. Jak podaje FDA, 33% związków chemicznych jest kierowana do następnej fazy badań. 

W III fazie badań klinicznych substancja podawana jest dużej grupie osób chorych (do kilku tysięcy) przez okres 1 do 4 lat. Ten etap przeprowadzany jest aby ostatecznie potwierdzić skuteczność badanego związku chemicznego, sprawdzić schematy dawkowania oraz określić przeciwwskazania do stosowania przyszłego leku. 25-30% substancji z tego etapu trafia do IV fazy badań klinicznych.

Na podstawie wyników badań zgromadzonych w fazie III, sporządzany jest wniosek o rejestracje nowego produktu leczniczego. W przypadku Unii Europejskiej organizacją odpowiedzialną za ocenę produktów leczniczych i monitorowanie ich bezpieczeństwa jest Europejska Agencja Leków (ang. European Medicines Agency, EMA), natomiast wniosek o rejestracje rozpatrywany jest przez wyznaczony przez EMA organ państwowy. Jeśli lek został zatwierdzony w jednym z państw członkowskich UE, inne państwa mogą zastosować Procedurę Wzajemnego Uznania (ang. Mutual Recognition Procedure, MRP) i korzystając ze zgromadzonej dokumentacji zatwierdzić lek na terenie swojego kraju. Natomiast w USA całością procesu – od wyrażenia zgody na rozpoczęcie badań klinicznych po zatwierdzenie leku – zajmuje się Agencji Żywności i Leków (FDA).

Po zarejestrowaniu nowej substancji prowadzona jest IV fazy badań klinicznych. Badania tej fazy prowadzone są na dużej liczbie osób zażywających lek (kilka tysięcy ochotników) przez okres kilku lat. Sprawdzane jest bezpieczeństwo długotrwałego przyjmowania leku, obserwowane są skutki uboczne oraz porównywana jest skuteczność nowego leku w odniesieniu do innych dostępnych.

Miło mi, że dalej tu jesteś i razem dobrnęliśmy do końca historii o wprowadzaniu nowego leku do sprzedaży. Mam nadzieję, że ten wpis pomógł Ci zrozumieć w jaki sposób leki trafiają na półki aptek i dlaczego badania nad nowymi lekami są tak praco-, czaso- i kosztochłonne. Jeśli masz pytania zapraszam do komentowania. Do napisania wkrótce!

 

Źródła:

 

  1. http://www.bip.nauka.gov.pl/krajowa-komisja-etyczna-ds-doswiadczen-na-zwierzetach/
  2. https://www.who.int/ictrp/en/
  3. https://www.fda.gov/drugs/drug-information-consumers/fdas-drug-review-process-ensuring-drugs-are-safe-and-effective
  4. https://www.gov.pl/web/zdrowie/pozwolenie-na-dopuszczenie-do-obrotu1
  5. https://europa.eu/european-union/about-eu/agencies/ema_pl
  6. https://clinicaltrials.gov/
  7. http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090950788
  8. http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20120000489
  9. https://www.gov.pl/web/zdrowie/statystyki
  10. https://www.eupati.eu/pl/opracowanie-i-badania-kliniczne/pozwolenie-na-badanie-kliniczne-w-europie/#Biezaca_sytuacja_prawna_w_Europie
  11. https://www.badaniaklinicznewpolsce.pl/o-badaniach-klinicznych/podstawowe-informacje/dlaczego-prowadzi-sie-badania-kliniczne/

 

Badania kliniczne w pigułce
Tagi:        

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.